Prawo i jego źródła — system prawny RP

Prawo i jego źródła — system prawny RP

1. Pojęcie prawa

Prawo to system norm postępowania ustanowionych lub uznanych przez państwo, których przestrzeganie jest zapewnione przymusem państwowym.

Cechy prawa:

• Generalność — norma skierowana jest do nieokreślonej liczby adresatów
• Abstrakcyjność — norma opisuje typ zachowania, nie konkretny przypadek
• Przymus państwowy — za naruszenie grozi sankcja ze strony państwa

---

2. Hierarchia źródeł prawa w Polsce (art. 87 Konstytucji)

Źródła prawa powszechnie obowiązującego tworzą hierarchię:

| Pozycja | Źródło prawa | Opis |
|---------|-------------|------|
| 1 | Konstytucja RP | Najwyższy akt prawny, wszystkie inne muszą być z nią zgodne |
| 2 | Ratyfikowane umowy międzynarodowe | Np. Konwencja Praw Człowieka; po ratyfikacji za zgodą ustawy mają pierwszeństwo przed ustawami |
| 3 | Ustawy | Uchwalane przez Sejm i Senat, regulują najważniejsze kwestie |
| 4 | Rozporządzenia z mocą ustawy | Wydawane przez Prezydenta w stanie wojennym, gdy Sejm nie może się zebrać |
| 5 | Rozporządzenia | Akty wykonawcze do ustaw, wydawane przez Prezydenta, RM, premiera, ministrów, KRRiT |

Akty prawa miejscowego:

• Uchwały rad gmin, powiatów, sejmików
• Zarządzenia porządkowe
• Obowiązują tylko na terenie danej jednostki samorządowej
• Ogłaszane w wojewódzkim dzienniku urzędowym

---

3. Publikacja aktów prawnych

• Dziennik Ustaw RP — ustawy, rozporządzenia, umowy międzynarodowe
• Monitor Polski — zarządzenia Prezydenta, premiera, uchwały Sejmu i Senatu
• Wojewódzkie dzienniki urzędowe — akty prawa miejscowego

Akt prawny wchodzi w życie po ogłoszeniu, z zachowaniem vacatio legis (okresu oczekiwania, zazwyczaj 14 dni).

---

4. Gałęzie prawa

A. Prawo publiczne vs. prywatne:

| Prawo publiczne | Prawo prywatne |
|----------------|---------------|
| Reguluje relacje państwo–obywatel | Reguluje relacje między podmiotami prywatnymi |
| Prawo konstytucyjne, karne, administracyjne, finansowe | Prawo cywilne, handlowe, pracy |

B. Główne gałęzie prawa:

Prawo konstytucyjne — ustrój państwa, organy władzy, prawa obywateli
Prawo cywilne — stosunki majątkowe i osobiste (umowy, własność, spadki, zobowiązania)
Prawo karne — określa czyny zabronione (przestępstwa) i kary za nie
Prawo administracyjne — organizacja i działanie administracji publicznej
Prawo pracy — reguluje stosunki między pracodawcą a pracownikiem
Prawo rodzinne i opiekuńcze — małżeństwo, rodzicielstwo, adopcja, opieka
Prawo handlowe (gospodarcze) — działalność gospodarcza, spółki

---

5. Prawo karne — podstawowe pojęcia

Rodzaje czynów zabronionych:

• Zbrodnia — czyn zagrożony karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od 3 lat lub karą 25 lat / dożywotniego pozbawienia wolności
• Występek — czyn zagrożony karą grzywny powyżej 30 stawek, ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności powyżej 1 miesiąca
• Wykroczenie — drobne naruszenie prawa (regulowane Kodeksem wykroczeń)

Kary:

• Grzywna
• Ograniczenie wolności (prace społeczne)
• Pozbawienie wolności (od 1 miesiąca do 15 lat)
• 25 lat pozbawienia wolności
• Dożywotnie pozbawienie wolności

Wiek odpowiedzialności karnej:

• 17 lat — pełna odpowiedzialność karna
• 15 lat — za najcięższe przestępstwa (zabójstwo, gwałt, rozbój, terroryzm) sąd może zastosować odpowiedzialność karną
• Poniżej 15 lat — odpowiedzialność na gruncie ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich

---

6. Prawo cywilne — podstawowe pojęcia

• Zdolność prawna — zdolność do bycia podmiotem praw i obowiązków (od urodzenia do śmierci)
• Zdolność do czynności prawnych:

- Brak — osoby poniżej 13 lat, ubezwłasnowolnione całkowicie
- Ograniczona — osoby 13-18 lat, ubezwłasnowolnione częściowo
- Pełna — osoby powyżej 18 lat (lub od 16 lat po zawarciu małżeństwa przez kobietę za zgodą sądu)

• Formy czynności prawnych: ustna, pisemna, akt notarialny, forma elektroniczna
• Umowa — zgodne oświadczenie woli dwóch lub więcej stron (np. umowa sprzedaży, najmu, darowizny, zlecenia, o dzieło)
• Przedawnienie — po upływie określonego czasu roszczenie nie może być skutecznie dochodzone

---

7. Postępowanie sądowe

| Cecha | Postępowanie cywilne | Postępowanie karne |
|-------|---------------------|-------------------|
| Strony | Powód i pozwany | Oskarżyciel (prokurator) i oskarżony |
| Cel | Rozstrzygnięcie sporu cywilnego | Ustalenie winy i wymierzenie kary |
| Zasada | Kontradyktoryjność (strony walczą) | Domniemanie niewinności |
| Ciężar dowodu | Na powodzie | Na oskarżycielu |
| Wynik | Wyrok, ugoda | Wyrok skazujący lub uniewinniający |

Środki odwoławcze:

• Apelacja — odwołanie od wyroku I instancji do sądu II instancji
• Kasacja / skarga kasacyjna — nadzwyczajny środek odwoławczy do Sądu Najwyższego