Młoda Polska

Młoda Polska — ok. 1890-1918

---

Kontekst:

• Reakcja przeciw utylitaryzmowi pozytywistycznemu
• Wpływy europejskie: symbolizm, impresjonizm, ekspresjonizm, dekadentyzm
• Nietzsche, Schopenhauer, Bergson
• Polska wciąż pod zaborami
• Kraków jako centrum kulturalne (Galicja z większą autonomią pod Austrią)

Idee i tendencje:

• Dekadentyzm: pesymizm, znużenie, wyrafinowanie, fascynacja śmiercią
• Sztuka dla sztuki: sztuka nie musi być użyteczna
• Symbolizm: symbole, sugestie, muzyczność
• Impresjonizm: uchwycenie chwili, wrażeń
• Ekspresjonizm: gwałtowna ekspresja emocji wewnętrznych
• Neoromantyzm: powrót do ideałów romantycznych (indywidualizm, przyroda, naród)

---

Kazimierz Przerwa-Tetmajer (1865-1940)

• Poeta dekadentystyczny
• "Koniec wieku XIX": totalny pesymizm, nihilizm, brak wyjścia
• "Melodia mgieł nocnych" — impresjonizm poetycki, opis Tatr
• Tematy: pesymizm, erotyzm, przyroda tatrzańska

Jan Kasprowicz (1860-1926)

• Od poety społecznego do poety religijno-metafizycznego
• Hymny — okres ekspresjonistyczny:

- "Dies irae": krzyk przeciw Bogu i ludzkiemu cierpieniu
- Prometeizm: kwestionowanie sprawiedliwości Boga

• Okres późny: franciszkanizm, akceptacja, pokora

Leopold Staff (1878-1957)

• Przeszedł przez wiele nurtów
• "Deszcz jesienny": melancholia, dekadentyzm
• "Kowal": symbol artysty, który kuje swego ducha jak się kuje stal — klasycyzm, siła wewnętrzna
• Ewolucja w stronę pogody ducha i afirmacji życia

---

Stanisław Wyspiański (1869-1907) — "Polski Szekspir"

Wesele (1901) — DZIEŁO KLUCZOWE:

Kontekst: Oparte na prawdziwym weselu poety krakowskiego z chłopką z Bronowic.

Fabuła:
Na chłopskim weselu inteligencja krakowska spotyka się z chłopami. Pojawiają się duchy (postacie historyczne), które konfrontują się z żywymi.

Postacie realne → dramatyczne:
| Postać | Reprezentuje |
|--------|-------------|
| Pan Młody | Inteligent z miasta |
| Panna Młoda | Chłopka |
| Poeta | Kazimierz Przerwa-Tetmajer |
| Dziennikarz | Rudolf Starzewski |
| Chochoł | Symbol apatii narodowej |

Duchy (osoby dramatyczne):

• Stańczyk (błazen królewski) — wyrzuca Dziennikarzowi bierność polityczną
• Hetman Branicki — wyrzuca zdradę
• Wernyhora — prorok ukraiński, wręcza złoty róg (sygnał do powstania) Gospodyni, ale ten się gubi
• Szela — przywódca rzezi szlachty z 1846 roku

Punkt kulminacyjny: Chochoł (okrycie krzaków róż na zimę) oczarowuje wszystkich gości — tańczą we śnie w transie, niezdolni do działania.

Przesłanie:

• Polacy MÓWIĄ o niepodległości, ale są NIEZDOLNI do działania
• Społeczeństwo jest uśpione (chocholi taniec)
• Ani inteligencja, ani chłopi nie są gotowi do powstania
• Złoty róg (szansa) ginie przez nieodpowiedzialność