Romantyzm

Romantyzm — pierwsza połowa XIX wieku

---

Kontekst historyczny:

• Rozbiory Polski: 1772, 1793, 1795

- Polska znika z mapy, podzielona między Rosję, Prusy i Austrię

• Powstanie listopadowe (1830) — insurekcja przeciw Rosji, klęska
• Wielka Emigracja — masowa emigracja inteligencji (Paryż)
• Literatura jako oręż walki narodowej

Cechy romantyzmu:

• Prymat uczucia nad rozumem
• Indywidualizm — bohater samotny i zbuntowany
• Umiłowanie przyrody, tajemniczości, nadprzyrodzoności
• Mesjanizm — Polska jako "Chrystus narodów": cierpi, by odkupić Europę
• Wallenrodyzm — walka z ciemiężcą za pomocą podstępu (z Konrada Wallenroda)
• Prometeizm — bunt przeciw Bogu w imię ludzkości

---

Trzej wieszcze

1. Adam Mickiewicz (1798-1855) — najwybitniejszy

Ballady i romanse (1822) — początek romantyzmu polskiego:

• "Romantyczność" — manifest: "Czucie i wiara silniej mówi do mnie niż mędrca szkiełko i oko"
• Starcie racjonalnego (mędrzec) z irracjonalnym (dziewczyna widząca zmarłego)

Konrad Wallenrod (1828):

• Poemat narracyjny. Wallenrod przenika do Zakonu Krzyżackiego jako wielki mistrz, by zniszczyć go od środka
• Wallenrodyzm: czy moralnie jest posługiwać się podstępem przeciw ciemiężcy?
• Przesłanie dla Polaków pod zaborem rosyjskim

Dziady — dramat w 4 częściach:

Dziady cz. II — Pogański obrzęd przywoływania zmarłych. Połączenie folkloru i chrześcijaństwa.

Dziady cz. IV — Gustaw: romantyczny bohater zakochany, zrozpaczony, samobójczy.

Dziady cz. III (1832) — najważniejsze dzieło polskiego romantyzmu:

• Gustaw przemienia się w Konrada (scena więzienia w Wilnie)
• Wielka Improwizacja: Konrad rzuca wyzwanie Bogu, żąda władzy, by ocalić naród. Prometeizm.
• Widzenie księdza Piotra: Polska jako Chrystus narodów — będzie cierpieć i zmartwychwstanie, by zbawić Europę
• Oskarżenie rosyjskiego ucisku (Senator Nowosilcow)

Pan Tadeusz (1834) — Epos narodowy:

• "Litwo! Ojczyzno moja! Ty jesteś jak zdrowie..."
• Ostatni najazd napoleoński na Litwę w 1812 roku
• Nostalgiczny obraz życia polskiej szlachty
• Postacie: Tadeusz, Zosia, Sędzia, Jacek Soplica → ks. Robak
• Tematy: miłość, honor, patriotyzm, opisy przyrody
• Napisany na emigracji w Paryżu — tęsknota za utraconą ojczyzną

---

2. Juliusz Słowacki (1809-1849) — rywal Mickiewicza

Kordian (1834):

• Dramat. Kordian chce zabić cara, by wyzwolić Polskę
• Ponosi klęskę: wahanie, niezdecydowanie, samotność bohatera romantycznego
• Kontrast z Konradem Mickiewicza (czyn vs. słowo)
• Scena na Mont Blanc: Kordian rozmyśla nad sensem życia

Balladyna (1839):

• Tragedia inspirowana folklorem i Szekspirem (Makbet, Sen nocy letniej)
• Balladyna zabija siostrę Alinę dla wieńca z malin
• Bezgraniczna ambicja prowadzi do samozniszczenia
• Połączenie fantastyki (Goplana, duchy) z tragedią

Grób Agamemnona — gorzka refleksja o Polsce: Polacy to "ciało arlekina" — podzieleni, powierzchowni

---

3. Zygmunt Krasiński (1812-1859)

Nie-Boska komedia (1835):

• Konflikt między arystokracją (Hrabia Henryk) a rewolucją (Pankracy)
• Rewolucja społeczna ukazana jako niszcząca i ateistyczna
• Ani arystokracja, ani rewolucja nie dają rozwiązania — tylko Bóg
• Finał: "Galilejczyku, zwyciężyłeś!" — Chrystus zwycięża

---

Inne pojęcia romantyzmu:

Bohater romantyczny:

• Młody, wrażliwy, pełen pasji
• W konflikcie ze społeczeństwem
• Kocha niemożliwie
• Walczy o ideały (wolność, naród, sprawiedliwość)
• Często samotny i tragiczny
• Przykłady: Gustaw/Konrad, Kordian, Werter (Goethe)

Natura (przyroda):

• Odzwierciedla emocje bohatera
• Tajemnicza, gotycka, wzniosła
• Tatry jako symbol wolności