Barok

Barok — XVII wiek

---

Kontekst historyczny:

• Nieustanne wojny: ze Szwecją (Potop), Turcją, Rosją, Kozakami
• Triumf kontrreformacji katolickiej w Polsce
• Sarmatyzm: ideologia polskiej szlachty
• Chaos polityczny, ale bogactwo kulturalne

Cechy literatury barokowej:

• Konceptyzm: pomysłowość, gry słowne, paradoksy
• Marinizm: styl wyszukany, rozbudowane metafory (od Marina)
• Kontrasty: życie/śmierć, piękno/brzydota, sacrum/profanum
• Tematy: vanitas, upływ czasu, wewnętrzne rozdarcie

---

Sarmatyzm

• Polska szlachta wierzyła, że pochodzi od starożytnych Sarmatów
• Ideologia:

- Duma z polskości i katolicyzmu
- Ksenofobia, konserwatyzm
- Umiłowanie wolności szlacheckiej (liberum veto)
- Przesadna gościnność, biesiady
- Kontusz (strój narodowy), wąsy, szabla

• Skutki pozytywne: silna tożsamość narodowa
• Skutki negatywne: opór wobec zmian, upadek polityczny

---

Najważniejsi twórcy:

Jan Chryzostom Pasek (ok. 1636-1701) — Pamiętniki

• Prototyp szlachcica-sarmaty
• Pamiętniki pisane z humorem, żywiołowością i przesadą
• Ukazuje życie polskiej szlachty: bitwy, uczty, spory
• Styl ustny, barwny, pełen anegdot
• Pokazuje zalety i wady sarmatyzmu

Daniel Naborowski (1573-1640)

• Poeta metafizyczny, pod wpływem marinizmu
• Tematy: upływ czasu, vanitas
• "Krótkość żywota":

- "Dźwięk, cień, dym, wiatr, błysk, głos, punkt — żywot ludzki jest"

• "Marność" — wszystko jest przemijające

Jan Andrzej Morsztyn (1621-1693)

• Czołowy przedstawiciel marinizmu polskiego
• Poezja wyrafinowana, pomysłowa, erotyczna
• "Do trupa": porównanie zakochanego z nieboszczykiem

- Nieboszczyk nic nie czuje — zakochany czuje zbyt wiele
- Paradoks barokowy: kto cierpi bardziej?

• "Niestatek": niestałość kobieca opisana kaskadą metafor

Wacław Potocki (1621-1696)

• Transakcja wojny chocimskiej
• Epopeja patriotyczna: zwycięstwo polskie nad Turkami (1621)
• Odzwierciedla pozytywny sarmatyzm: odwaga, patriotyzm

---

Motywy literackie baroku:

• Vanitas vanitatum — marność nad marnościami
• Memento mori — pamiętaj o śmierci
• Fortuna labilis — fortuna jest niestała
• Theatrum mundi — świat jest teatrem
• Homo viator — człowiek jest wędrowcem (przez życie)