Renesans

Renesans — XVI wiek

---

Kontekst historyczny i kulturowy

• Humanizm: człowiek w centrum (antropocentryzm)
• Ponowne odkrycie starożytności greckiej i rzymskiej
• Reformacja protestancka (Luter, 1517) i kontrreformacja
• Rozwój języka polskiego jako języka literackiego
• Złoty wiek kultury polskiej

Główne idee:

• Humanizm: godność człowieka, rozum, edukacja
• Carpe diem: chwytaj dzień
• Stoicyzm: spokojne przyjęcie losu
• Epikureizm: umiarkowane korzystanie z uroków życia

---

Mikołaj Rej (1505-1569) — "Ojciec literatury polskiej"

Słynne zdanie:
"A niechaj narodowie wżdy postronni znają, iż Polacy nie gęsi, iż swój język mają."

• Pierwszy ważny pisarz, który pisał wyłącznie po polsku
• Dzieła:

- Krótka rozprawa między trzema osobami: Panem, Wójtem a Plebanem — satyryczny dialog o problemach społecznych (szlachcic, wójt, pleban)
- Żywot człowieka poczciwego — wzorzec dobrego człowieka renesansowego

---

Jan Kochanowski (1530-1584) — największy poeta polskiego renesansu

Biografia:

• Studiował w Krakowie, Padwie i Paryżu
• Przebywał na dworze króla Zygmunta Augusta
• Osiadł w swoim majątku w Czarnolesie
• Śmierć córki Urszulki (2,5 roku) zainspirowała jego arcydzieło

Najważniejsze dzieła:

1. Pieśni

• Inspirowane twórczością Horacego
• Tematy: piękno przyrody, miłość, upływ czasu, cnota

Pieśń IX — "Nie porzucaj nadzieje":
Temat: stoicyzm — po trudnościach przychodzi pomyślność, fortuna jest zmienna.

Pieśń XXV — "Czego chcesz od nas, Panie":
Temat: hymn na cześć Boga widocznego w pięknie przyrody. Optymizm renesansowy.

2. Fraszki

• Krótkie, dowcipne, często humorystyczne wiersze
• "Na lipę" — pochwała lipy, symbol wiejskiego spokoju
• "Na dom w Czarnolesie" — umiłowanie prostego życia na wsi
• "Na zdrowie" — zdrowie jako największe dobro

"Szlachetne zdrowie, nikt się nie dowie, jako smakujesz, aż się zepsujesz."

3. Treny — ARCYDZIEŁO

• 19 utworów napisanych po śmierci córki Urszulki
• Cykl jedyny w literaturze europejskiej
• Ewolucja emocjonalna:

| Tren | Temat |
|------|-------|
| I | Lament początkowy — "Wszytki płacze, wszytki łzy" |
| V | Wspomnienie Urszulki jako "oliwki małej" wyrwanej z ogrodu |
| VII | Puste ubranka Urszulki — "Nieszczęsne ochędóstwo" |
| VIII | Cisza w domu — dawniej pełnym dziecięcej radości |
| IX-XI | Kryzys filozoficzny: kwestionowanie stoicyzmu, mądrość nie pociesza |
| X | "Orszulo moja wdzięczna" — mówi wprost do zmarłej córki, pyta, gdzie jest |
| XIX | Pogodzenie się — zmarła matka przynosi Urszulkę we śnie. Akceptacja. |

4. Odprawa posłów greckich

• Pierwsza polska tragedia (wystawiona w 1578)
• Temat wojny trojańskiej jako metafora polityczna
• Przesłanie: gdy interesy prywatne przeważają nad dobrem wspólnym, państwo ginie

---

Inni twórcy renesansowi:

• Łukasz Górnicki — Dworzanin polski (adaptacja Dworzanina Castiglionego)
• Andrzej Frycz Modrzewski — O poprawie Rzeczypospolitej — traktat polityczno-społeczny
• Piotr Skarga — Kazania sejmowe — ostrzeżenia przed moralnym upadkiem szlachty