I wojna światowa
Przyczyny, sojusze, przebieg działań wojennych, rewolucja w Rosji i skutki wojny
I wojna światowa (1914–1918)
1. Przyczyny wojny
Przyczyny długofalowe:
- Rywalizacja kolonialna — wyścig mocarstw o kolonie w Afryce i Azji
- Nacjonalizm — narastające napięcia narodowe, zwłaszcza na Bałkanach
- Militaryzm — wyścig zbrojeń (flota Niemcy vs. Wielka Brytania)
- System sojuszów — podział Europy na dwa bloki
- Kryzysy bałkańskie — „beczka prochu Europy"
Sojusze:
| Trójprzymierze (od 1882) | Trójporozumienie (od 1907) |
|--------------------------|---------------------------|
| Niemcy | Francja |
| Austro-Węgry | Rosja |
| Włochy* | Wielka Brytania |
*Włochy przeszły na stronę Ententy w 1915.
Przyczyna bezpośrednia:
- 28 VI 1914 — zamach w Sarajewie — serbski nacjonalista Gavrilo Princip zabija arcyksięcia Franciszka Ferdynanda (następcę tronu austro-węgierskiego)
- Ultimatum Austro-Węgier wobec Serbii → łańcuch mobilizacji → wojna
---
2. Przebieg wojny
Front zachodni:
- Plan Schlieffena — szybkie pokonanie Francji przez Belgię
- Bitwa nad Marną (IX 1914) — zatrzymanie Niemców, koniec wojny manewrowej
- Wojna pozycyjna (okopowa) — wieloletni pat na froncie
- Verdun (1916) — „piekło Verdun" — setki tysięcy ofiar po obu stronach
- Bitwa nad Sommą (1916) — pierwsze użycie czołgów (Brytyjczycy)
Front wschodni:
- Bardziej ruchomy niż zachodni
- Bitwa pod Tannenbergiem (VIII 1914) — klęska Rosji
- Ofensywa Brusiłowa (1916) — ostatni wielki sukces Rosji
- Rewolucja w Rosji (1917) → Rosja wychodzi z wojny (pokój brzeski, III 1918)
Inne fronty i wydarzenia:
- Dardanele/Gallipoli (1915) — nieudana kampania Ententy przeciw Turcji
- Wojna podwodna (U-Booty) — Niemcy próbują blokować Wielką Brytanię
- Zatopienie Lusitanii (1915) — oburzenie w USA
- 1917 — przystąpienie USA do wojny (nieograniczona wojna podwodna + depesza Zimmermanna)
---
3. Nowe technologie wojenne
| Broń/Technologia | Zastosowanie |
|-----------------|-------------|
| Karabin maszynowy | Dominacja obrony, masowe ofiary |
| Gaz bojowy | Ypres 1915 (gaz chlorowy), gaz musztardowy |
| Czołgi | Przełamywanie okopów (od 1916) |
| Samoloty | Zwiad, później walki powietrzne |
| Okręty podwodne | Blokada morska |
---
4. Rewolucja rosyjska (1917)
| Wydarzenie | Data | Znaczenie |
|-----------|------|-----------|
| Rewolucja lutowa | III 1917 | Obalenie cara Mikołaja II, Rząd Tymczasowy |
| Rewolucja październikowa | 7 XI 1917 | Bolszewicy (Lenin) przejmują władzę |
| Pokój brzeski | III 1918 | Rosja wychodzi z wojny (ogromne straty terytorialne) |
---
5. Zakończenie i skutki wojny
- 11 XI 1918 — zawieszenie broni (rozejm w Compiègne)
- Traktat wersalski (28 VI 1919):
- Utrata terytoriów (Alzacja i Lotaryngia, Poznańskie, Pomorze)
- Reparacje wojenne
- Ograniczenia wojskowe (100 tys. armia, brak lotnictwa, czołgów)
- Utworzenie Ligi Narodów
Bilans I wojny światowej:
- ~10 milionów zabitych żołnierzy
- ~7 milionów ofiar cywilnych
- Upadek 4 imperiów: rosyjskiego, niemieckiego, austro-węgierskiego, osmańskiego
- Powstanie nowych państw (Polska, Czechosłowacja, Jugosławia, kraje bałtyckie, Finlandia)
- Pandemia „grypy hiszpanki" (1918–1920) — 50–100 mln ofiar
- Zmiana mapy Europy i świata
Znaczenie dla Polski:
- Wszystkie trzy mocarstwa zaborcze przegrały lub upadły
- 11 XI 1918 — odzyskanie niepodległości