Oświecenie
Filozofowie oświecenia, absolutyzm oświecony, rewolucje i nowe idee polityczne
Oświecenie (XVII–XVIII w.)
Oświecenie (fr. Siècle des Lumières, ang. Enlightenment) to epoka dominacji rozumu, nauki i krytycznego myślenia. Narodziło się w Anglii i Holandii w XVII w., rozkwitło we Francji w XVIII w.
---
1. Główne idee oświecenia
| Idea | Znaczenie |
|------|-----------|
| Racjonalizm | Rozum jako najważniejsze narzędzie poznania |
| Empiryzm | Wiedza pochodzi z doświadczenia |
| Deizm | Bóg stworzył świat, ale nie ingeruje w jego działanie |
| Prawa naturalne | Każdy człowiek rodzi się z niezbywalnymi prawami |
| Umowa społeczna | Władza pochodzi od ludu, nie od Boga |
| Postęp | Wiara w ciągłe doskonalenie się ludzkości |
| Tolerancja | Szacunek dla odmiennych poglądów i wyznań |
---
2. Wielcy filozofowie oświecenia
John Locke (1632–1704)
- Empiryzm — umysł jako tabula rasa (czysta tablica)
- Prawa naturalne: życie, wolność, własność
- Umowa społeczna — lud ma prawo obalić złego władcę
- Wpływ na Deklarację Niepodległości USA i konstytucjonalizm
Monteskiusz (Charles de Montesquieu, 1689–1755)
- O duchu praw (1748)
- Trójpodział władzy: ustawodawcza, wykonawcza, sądownicza
- Wzajemne hamowanie i równoważenie władz (checks and balances)
- Fundamentalny wpływ na nowożytny konstytucjonalizm
Wolter (Voltaire, 1694–1778)
- Obrońca tolerancji religijnej i wolności słowa
- Krytyka fanatyzmu i zabobonów
- „Nie zgadzam się z tym, co mówisz, ale będę bronił twojego prawa do mówienia tego"
- Deizm — krytyka Kościoła instytucjonalnego
Jan Jakub Rousseau (1712–1778)
- Umowa społeczna (1762) — suwerenność ludu
- „Człowiek rodzi się wolny, a wszędzie jest w okowach"
- Wola powszechna (volonté générale) — podstawa demokracji
- Krytyka cywilizacji i nierówności społecznych
- Wpływ na rewolucję francuską
Immanuel Kant (1724–1804)
- „Sapere aude!" — „Miej odwagę posługiwać się swoim rozumem!"
- Krytyka czystego rozumu — synteza racjonalizmu i empiryzmu
- Etyka obowiązku, imperatyw kategoryczny
---
3. Encyklopedia
Wielka Encyklopedia Francuska (1751–1772), redaktorzy: Denis Diderot i Jean le Rond d'Alembert
- 28 tomów, ponad 70 000 artykułów
- Systematyzacja wiedzy ludzkiej
- Narzędzie szerzenia idei oświeceniowych
- Współpracownicy: Wolter, Rousseau, Monteskiusz i inni
---
4. Absolutyzm oświecony
Monarchowie, którzy wprowadzali reformy oświeceniowe, zachowując absolutną władzę:
| Władca | Kraj | Reformy |
|--------|------|---------|
| Fryderyk II Wielki | Prusy | Tolerancja religijna, reforma sądownictwa, edukacja |
| Maria Teresa i Józef II | Austria | Zniesienie poddaństwa, tolerancja, reformy administracji |
| Katarzyna II Wielka | Rosja | Kodyfikacja prawa (próby), rozwój oświaty |
| Stanisław August Poniatowski | Polska | Komisja Edukacji Narodowej (1773), Konstytucja 3 Maja (1791) |
---
5. Rewolucja w myśli politycznej
Oświecenie stworzyło podwaliny pod:
- Konstytucjonalizm — pisane konstytucje
- Demokratyzm — suwerenność ludu
- Liberalizm — prawa i wolności jednostki
- Prawa człowieka — prawa naturalne i niezbywalne
Te idee bezpośrednio doprowadziły do:
- Rewolucji amerykańskiej (1775–1783) — Deklaracja Niepodległości (1776)
- Rewolucji francuskiej (1789) — Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela
---
6. Oświecenie w Polsce
- Stanisław Konarski — reforma szkolnictwa pijarskiego
- Komisja Edukacji Narodowej (1773) — pierwsze ministerstwo oświaty w Europie
- Hugo Kołłątaj, Stanisław Staszic — publicyści oświeceniowi
- Konstytucja 3 Maja (1791) — druga pisana konstytucja na świecie (po amerykańskiej)
- Obiady czwartkowe — spotkania intelektualistów u króla Poniatowskiego