Renesans i Reformacja
Humanizm, odrodzenie kultury antycznej, Luter i Kalwin, kontrreformacja i wojny religijne
Renesans i Reformacja (XIV–XVII w.)
1. Renesans — odrodzenie kultury antycznej
Renesans (odrodzenie) to epoka w dziejach kultury europejskiej, która narodziła się we Włoszech w XIV w. i rozprzestrzeniła na całą Europę w XV–XVI w.
---
Główne idee renesansu
| Pojęcie | Znaczenie |
|---------|-----------|
| Humanizm | Człowiek w centrum zainteresowania, godność jednostki |
| Antropocentryzm | Człowiek (nie Bóg) jako miara wszechrzeczy |
| Indywidualizm | Wartość jednostki, rozwój osobisty |
| Powrót do antyku | Inspiracja kulturą grecko-rzymską |
| Homo universalis | Ideał człowieka wszechstronnie wykształconego |
Wielcy twórcy renesansu
| Twórca | Dziedzina | Dzieła/Osiągnięcia |
|--------|-----------|-------------------|
| Leonardo da Vinci | Malarstwo, nauka | Mona Lisa, Ostatnia Wieczerza, wynalazki |
| Michał Anioł | Rzeźba, malarstwo | Dawid, freski w Kaplicy Sykstyńskiej |
| Rafael Santi | Malarstwo | Szkoła ateńska, Madonny |
| Mikołaj Kopernik | Astronomia | De revolutionibus — teoria heliocentryczna (1543) |
| Niccolò Machiavelli | Filozofia polityczna | Książę — realizm polityczny |
| Erazm z Rotterdamu | Filozofia, teologia | Pochwała głupoty |
| Jan Gutenberg | Wynalazki | Druk ruchomymi czcionkami (ok. 1440) |
Wynalezienie druku miało rewolucyjne znaczenie — umożliwiło masowe rozpowszechnianie wiedzy i idei.
---
2. Reformacja
Reformacja to ruch religijny XVI w. zmierzający do reformy Kościoła katolickiego, który doprowadził do podziału chrześcijaństwa zachodniego.
Przyczyny reformacji:
- Nadużycia Kościoła (sprzedaż odpustów, nepotyzm, symonia)
- Bogactwo i zeświecczenie duchowieństwa
- Rozwój humanizmu — krytyczne myślenie
- Wynalezienie druku — szybkie rozpowszechnianie idei
Marcin Luter (1483–1546)
- 31 października 1517 — ogłoszenie 95 tez w Wittenberdze (przeciw odpustom)
- Zasady luteranizmu:
- Sola Scriptura — Biblia jedynym źródłem wiary
- Sola gratia — zbawienie z łaski Bożej
- Odrzucenie władzy papieża, celibatu, większości sakramentów
- Przetłumaczył Biblię na język niemiecki
Jan Kalwin (1509–1564)
- Działał w Genewie (Szwajcaria)
- Predestynacja — los człowieka jest z góry wyznaczony przez Boga
- Surowa moralność, etyka pracy
- Kalwinizm rozprzestrzenił się w Szwajcarii, Francji (hugenoci), Niderlandach, Szkocji (prezbiterianie)
Henryk VIII i anglikanizm
- 1534 — Akt supremacji → król Anglii głową Kościoła anglikańskiego
- Przyczyna: odmowa papieża na unieważnienie małżeństwa
---
3. Kontrreformacja (Reformacja katolicka)
Reakcja Kościoła katolickiego na reformację:
| Wydarzenie/Zjawisko | Data | Znaczenie |
|---------------------|------|-----------|
| Sobór trydencki | 1545–1563 | Potwierdzenie dogmatów, reforma dyscypliny |
| Zakon jezuitów | 1534 (zatwierdzony 1540) | Założony przez Ignacego Loyolę — edukacja, misje |
| Indeks ksiąg zakazanych | 1559 | Cenzura publikacji |
| Inkwizycja | wzmocniona | Zwalczanie herezji |
---
4. Wojny religijne
- Pokój augsburski (1555) — cuius regio, eius religio (czyj kraj, tego religia)
- Wojny hugenockie we Francji (1562–1598) — Noc św. Bartłomieja (1572)
- Edykt nantejski (1598) — Henryk IV — tolerancja dla hugenotów
- Wojna trzydziestoletnia (1618–1648) — pokój westfalski (1648) — koniec wojen religijnych, zasada suwerenności państw
---
5. Renesans w Polsce — „Złoty wiek"
- Mikołaj Kopernik — teoria heliocentryczna
- Jan Kochanowski — ojciec literatury polskiej (Treny, Pieśni, Odprawa posłów greckich)
- Andrzej Frycz Modrzewski — O poprawie Rzeczypospolitej
- Tolerancja religijna — Konfederacja warszawska (1573) — gwarancja wolności religijnej (unikalna w Europie)