Zimna wojna i świat po 1945

Zimna wojna i świat po 1945 (1947–1991)

1. Geneza zimnej wojny

Zimna wojna — rywalizacja między USA (blok zachodni) a ZSRR (blok wschodni) trwająca od ok. 1947 do 1991, bez bezpośredniego konfliktu zbrojnego między supermocarstwami.

Podział świata:

| Blok zachodni | Blok wschodni |
|--------------|---------------|
| USA, Europa Zachodnia, Japonia | ZSRR, Europa Wschodnia, Chiny (do lat 60.) |
| Demokracja, gospodarka rynkowa | Komunizm, gospodarka planowa |
| NATO (1949) | Układ Warszawski (1955) |
| Plan Marshalla (1947) | RWPG (1949) |

Kluczowe wydarzenia początkowe:

• Doktryna Trumana (1947) — powstrzymywanie komunizmu (containment)
• Plan Marshalla (1947) — pomoc gospodarcza USA dla Europy Zachodniej
• Blokada Berlina (1948–1949) — ZSRR blokuje Zachodni Berlin, most powietrzny
• Podział Niemiec (1949): RFN (zachodnia) i NRD (wschodnia)
• Kurtyna żelazna — termin Churchilla (1946) na określenie podziału Europy

---

2. Główne konflikty i kryzysy

| Konflikt/Kryzys | Data | Opis |
|----------------|------|------|
| Wojna koreańska | 1950–1953 | Podział Korei na Północną (komunistyczną) i Południową |
| Budowa muru berlińskiego | 13 VIII 1961 | Symbol zimnej wojny i podziału Europy |
| Kryzys kubański | X 1962 | Sowieckie rakiety na Kubie — świat na krawędzi wojny nuklearnej |
| Wojna wietnamska | 1955–1975 | USA vs. komunistyczny Wietnam Północny, klęska USA |
| Interwencja w Czechosłowacji | 1968 | Stłumienie Praskiej Wiosny przez wojska Układu Warszawskiego |
| Interwencja w Afganistanie | 1979–1989 | „Wietnam ZSRR" — kosztowna i nieudana inwazja |

---

3. Wyścig zbrojeń i wyścig kosmiczny

Wyścig zbrojeń:

• 1945 — USA — bomba atomowa
• 1949 — ZSRR — bomba atomowa
• 1952 — USA — bomba wodorowa
• 1953 — ZSRR — bomba wodorowa
• MAD (Mutual Assured Destruction) — doktryna wzajemnego zniszczenia
• Traktaty o rozbrojeniu: SALT I (1972), SALT II (1979), INF (1987), START (1991)

Wyścig kosmiczny:

• 1957 — ZSRR — Sputnik (pierwszy sztuczny satelita)
• 1961 — ZSRR — Jurij Gagarin — pierwszy człowiek w kosmosie
• 1969 — USA — Neil Armstrong — pierwszy człowiek na Księżycu (Apollo 11)

---

4. Dekolonizacja

Po II wojnie światowej imperia kolonialne upadły:

| Region | Kluczowe wydarzenia |
|--------|-------------------|
| Indie | 1947 — niepodległość, podział na Indie i Pakistan (Gandhi, Nehru) |
| Afryka | „Rok Afryki" 1960 — 17 krajów uzyskuje niepodległość |
| Indochiny | 1954 — klęska Francji pod Dien Bien Phu, podział Wietnamu |
| Algieria | 1954–1962 — krwawa wojna o niepodległość od Francji |

---

5. Odprężenie (détente) i nowa zimna wojna

Odprężenie (lata 70.):

• Porozumienia SALT I i SALT II
• Akt Końcowy KBWE w Helsinkach (1975) — prawa człowieka, nienaruszalność granic
• Współpraca Apollo-Sojuz (1975)

Nowa zimna wojna (lata 80.):

• Ronald Reagan — zaostrzenie kursu wobec ZSRR („imperium zła")
• Program SDI („Gwiezdne Wojny")
• Wyścig zbrojeń obciążający gospodarkę ZSRR

---

6. Upadek komunizmu (1989–1991)

Michał Gorbaczow — reformy:

• Głasnost (jawność) — wolność słowa, prasy
• Pierestrojka (przebudowa) — reformy gospodarcze

Jesień Ludów 1989:

| Kraj | Wydarzenie |
|------|-----------|
| Polska | Obrady Okrągłego Stołu, wybory 4 VI 1989, rząd Mazowieckiego |
| Węgry | Otwarcie granicy z Austrią |
| NRD | Upadek muru berlińskiego (9 XI 1989) |
| Czechosłowacja | Aksamitna Rewolucja |
| Rumunia | Rewolucja, egzekucja Ceaușescu |

• 3 X 1990 — Zjednoczenie Niemiec
• 25 XII 1991 — Rozwiązanie ZSRR — koniec zimnej wojny

---

7. Świat po zimnej wojnie

• Jednobiegunowy świat z dominacją USA (lata 90.)
• Rozwój Unii Europejskiej — Traktat z Maastricht (1992)
• Konflikty na Bałkanach (wojny jugosłowiańskie 1991–2001)
• Globalizacja gospodarcza
• 11 IX 2001 — ataki terrorystyczne na USA → „wojna z terroryzmem"