Starożytna Grecja i Rzym

Starożytna Grecja i Rzym

1. Cywilizacja grecka

Starożytna Grecja jest uznawana za kolebkę cywilizacji zachodniej. Grecy stworzyli fundamenty filozofii, demokracji, literatury, sztuki i nauki, które do dziś kształtują kulturę europejską.

---

Polis — państwo-miasto

Podstawową jednostką polityczną w Grecji było polis (państwo-miasto). Najważniejsze polis to:

| Polis | Cechy charakterystyczne |
|-------|------------------------|
| Ateny | Demokracja, filozofia, kultura, handel morski |
| Sparta | Militaryzm, oligarchia, surowe wychowanie (agoge) |
| Korynt | Handel, rzemiosło, kolonie |
| Teby | Potęga militarna w IV w. p.n.e. |

Demokracja ateńska

Demokracja ateńska kształtowała się stopniowo:

| Data | Wydarzenie | Znaczenie |
|------|-----------|-----------|
| 621 p.n.e. | Reformy Drakona | Spisanie prawa (surowe kary) |
| 594 p.n.e. | Reformy Solona | Zniesienie niewoli za długi, podział obywateli wg majątku |
| 508/507 p.n.e. | Reformy Klejstenesa | Wprowadzenie demokracji — podział na 10 fyl, ostracyzm |
| 461–429 p.n.e. | Perykles | „Złoty wiek" Aten, rozbudowa Akropolu |

Cechy demokracji ateńskiej:

• Bezpośrednia (nie przedstawicielska)
• Zgromadzenie ludowe (eklezja) — wszyscy obywatele
• Losowanie urzędów (poza strategami)
• Ograniczenia: bez praw politycznych dla kobiet, metojków i niewolników

Filozofia grecka

| Filozof | Okres | Główne idee |
|---------|-------|-------------|
| Tales z Miletu | VII/VI w. p.n.e. | Woda jako arche (prazasada) |
| Sokrates | V w. p.n.e. | Metoda dialogu, „wiem, że nic nie wiem" |
| Platon | V/IV w. p.n.e. | Teoria idei, „Państwo", Akademia |
| Arystoteles | IV w. p.n.e. | Logika, etyka, polityka, Liceum |

Wojny grecko-perskie (500–449 p.n.e.)

• 490 p.n.e. — Bitwa pod Maratonem (zwycięstwo Aten)
• 480 p.n.e. — Bitwa pod Termopilami (Leonidas i 300 Spartan), bitwa pod Salaminą (zwycięstwo floty greckiej)
• 479 p.n.e. — Bitwa pod Platejami (ostateczne pokonanie Persów)

Wojna peloponeska (431–404 p.n.e.)

Konflikt między Atenami (Związek Morski) a Spartą (Związek Peloponeski). Zakończona klęską Aten i upadkiem ich potęgi.

Aleksander Wielki (356–323 p.n.e.)

Król Macedonii, uczeń Arystotelesa. Podbił Persję, Egipt, dotarł do Indii. Stworzył ogromne imperium i rozprzestrzenił kulturę grecką (hellenizm).

---

2. Starożytny Rzym

Od monarchii do republiki

| Okres | Daty | Ustrój |
|-------|------|--------|
| Królestwo | 753–509 p.n.e. | Monarchia (7 królów) |
| Republika | 509–27 p.n.e. | Republika — senat, konsulowie, trybuni ludowi |
| Cesarstwo (pryncypat) | 27 p.n.e. – 284 n.e. | Cesarz z zachowaniem pozorów republiki |
| Cesarstwo (dominat) | 284–476 n.e. | Absolutna władza cesarza |

Republika Rzymska — instytucje

• Senat — ciało doradcze, de facto rządzące (300, potem 600 senatorów)
• Konsulowie — dwóch, wybieranych na rok, najwyższa władza wykonawcza
• Trybuni ludowi — obrońcy plebejuszy, prawo weta (intercessio)
• Dyktator — powoływany na 6 miesięcy w sytuacji zagrożenia

Konflikty wewnętrzne i upadek republiki

• Bracia Grakchowie (133–121 p.n.e.) — reformy agrarne
• Gajusz Mariusz — reforma armii (armia zawodowa)
• Sulla — pierwsza dyktatura
• Pierwszy triumwirat (60 p.n.e.): Cezar, Pompejusz, Krassus
• Juliusz Cezar — dyktator wieczysty, zamordowany w 44 p.n.e. (Idy marcowe)
• Drugi triumwirat: Oktawian, Antoniusz, Lepidus
• 31 p.n.e. — Bitwa pod Akcjum → Oktawian jedynym władcą

Cesarstwo Rzymskie

Oktawian August (27 p.n.e. – 14 n.e.) — pierwszy cesarz, Pax Romana

Ważni cesarze:

• Neron (54–68) — prześladowania chrześcijan, pożar Rzymu
• Trajan (98–117) — największy zasięg imperium
• Hadrian (117–138) — mur w Brytanii
• Marek Aureliusz (161–180) — filozof na tronie
• Konstantyn Wielki (306–337) — edykt mediolański 313, tolerancja chrześcijaństwa
• Teodozjusz I (379–395) — chrześcijaństwo religią państwową (380), podział na Cesarstwo Zachodnie i Wschodnie (395)

Upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego

• Kryzysy III w. — wojny domowe, inflacja, najazdy barbarzyńców
• Wielka wędrówka ludów (IV–V w.)
• 476 n.e. — Odoaker obala ostatniego cesarza Romulusa Augustulusa → upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego

Dziedzictwo antyku

• Prawo rzymskie (podstawa współczesnego prawa)
• Alfabet łaciński
• Architektura (łuki, kopuły, akwedukty)
• Filozofia i nauka
• Demokracja i republika jako wzorce ustrojowe