Rozbiory Polski
Przyczyny upadku Rzeczypospolitej, trzy rozbiory, Konstytucja 3 Maja, insurekcja kościuszkowska
Rozbiory Polski (1772–1795)
1. Przyczyny upadku Rzeczypospolitej
Przyczyny wewnętrzne:
- Liberum veto — paraliż sejmu (od 1652 do 1764 większość sejmów zerwana)
- Słabość władzy królewskiej (wolna elekcja, pacta conventa)
- Anarchia magnacka — walki stronnictw, prywata
- Słaba armia (nieregularna, niedofinansowana)
- Zacofanie gospodarcze — wtórna pańszczyzna, słabe mieszczaństwo
- Brak reform — konserwatyzm szlachty
Przyczyny zewnętrzne:
- Ingerencja obcych mocarstw w sprawy wewnętrzne (Rosja, Prusy, Austria)
- Sąsiedztwo trzech agresywnych mocarstw
- „Gwarancja" ustrojowa — Rosja i Prusy „gwarantowały" nienaruszalność ustroju (= uniemożliwiały reformy)
---
2. Próby reform za Stanisława Augusta Poniatowskiego
Stanisław August Poniatowski (1764–1795) — ostatni król Polski, wybrany z poparciem Rosji (Katarzyny II).
| Reforma | Data | Znaczenie |
|---------|------|-----------|
| Konfederacja barska | 1768–1772 | Szlachecki zryw przeciw królowi i Rosji — stłumiony |
| Komisja Edukacji Narodowej | 1773 | Pierwsze ministerstwo oświaty w Europie |
| Sejm Czteroletni (Wielki) | 1788–1792 | Głębokie reformy ustrojowe |
| Konstytucja 3 Maja | 3 V 1791 | Druga na świecie (po USA) pisana konstytucja |
---
3. Konstytucja 3 Maja (1791)
Najważniejsze postanowienia:
| Kwestia | Postanowienie |
|---------|--------------|
| Ustrój | Monarchia konstytucyjna, trójpodział władzy |
| Liberum veto | Zniesione! Decyzje większością głosów |
| Wolna elekcja | Zniesiona — tron dziedziczny (dynastia Wettynów) |
| Chłopi | Pod opieką prawa i rządu (ale nie zniesiono pańszczyzny) |
| Mieszczanie | Prawo do nietykalności osobistej, nabywania ziemi, urzędów |
| Religia | Katolicyzm religią dominującą, ale tolerancja |
| Sejm | Sejm gotowy (co 2 lata), sejm nadzwyczajny w razie potrzeby |
---
4. Konfederacja targowicka i II rozbiór
- Targowica (1792) — magnateria sprzeciwiająca się reformom wezwała Rosję na pomoc
- Wojna w obronie Konstytucji (1792) — bitwa pod Zieleńcami, Dubienką
- Król Poniatowski przyłączył się do targowiczan → klęska reform
---
5. Trzy rozbiory Polski
| Rozbiór | Data | Uczestnicy | Utracone terytoria |
|---------|------|------------|-------------------|
| I rozbiór | 1772 | Rosja, Prusy, Austria | Prusy — Warmia, Pomorze Gdańskie (bez Gdańska); Rosja — wschodnie Inflanty, Białoruś; Austria — Galicja |
| II rozbiór | 1793 | Rosja, Prusy | Rosja — Ukraina, Białoruś; Prusy — Wielkopolska, Gdańsk, Toruń |
| III rozbiór | 1795 | Rosja, Prusy, Austria | Reszta terytorium — Polska przestaje istnieć |
---
6. Insurekcja kościuszkowska (1794)
Ostatnia próba uratowania Rzeczypospolitej:
| Wydarzenie | Data | Szczegóły |
|-----------|------|-----------|
| Wybuch powstania | 24 III 1794 | Tadeusz Kościuszko — Naczelnik |
| Przysięga Kościuszki | 24 III 1794 | Kraków, plac na Rynku |
| Bitwa pod Racławicami | 4 IV 1794 | Zwycięstwo — kosynierzy (Bartosz Głowacki) |
| Uniwersał połaniecki | 7 V 1794 | Ulżenie doli chłopów (ograniczenie pańszczyzny) |
| Obrona Warszawy | IV 1794 | Powstanie warszawskie (insurekcja warszawska) |
| Bitwa pod Maciejowicami | 10 X 1794 | Klęska, Kościuszko ranny i pojmany |
| Rzeź Pragi | 4 XI 1794 | Suworow zdobywa Pragę (dzielnica Warszawy) |
Po klęsce insurekcji nastąpił III rozbiór — Polska zniknęła z mapy Europy na 123 lata (1795–1918).
---
7. Znaczenie rozbiorów
- Utrata niepodległości na 123 lata
- Naród polski zachował tożsamość dzięki: językowi, kulturze, religii, tradycji
- Legiony polskie we Włoszech (1797) — Dąbrowski, Mazurek Dąbrowskiego
- Marzenie o odbudowie Polski — motyw przewodni XIX w.
- Konstytucja 3 Maja — symbol polskiego patriotyzmu i reformatorstwa