Polska Jagiellonów i Rzeczpospolita Obojga Narodów
Unia polsko-litewska, Grunwald, demokracja szlachecka, złoty wiek, Unia Lubelska
Polska Jagiellonów i Rzeczpospolita Obojga Narodów
1. Unia polsko-litewska
Unia w Krewie (1385):
- Władysław Jagiełło (Wielki Książę Litewski Jogaiła) poślubił Jadwigę Andegaweńską (króla Polski)
- Chrzest Litwy (1386) — ostatni pogański kraj w Europie
- Jagiełło królem Polski jako Władysław II Jagiełło
- Początki dynastii Jagiellonów
---
2. Konflikt z Zakonem Krzyżackim
| Wydarzenie | Data | Znaczenie |
|-----------|------|-----------|
| Wielka wojna z Krzyżakami | 1409–1411 | Kulminacja konfliktu |
| Bitwa pod Grunwaldem | 15 VII 1410 | Jedna z największych bitew średniowiecza — klęska Krzyżaków |
| I pokój toruński | 1411 | Krzyżacy tracą Żmudź, płacą kontrybucję |
| Wojna trzynastoletnia | 1454–1466 | Miasta pruskie powstają przeciw Krzyżakom |
| II pokój toruński | 1466 | Prusy Królewskie wracają do Polski, Gdańsk; Krzyżacy jako lennik |
Bitwa pod Grunwaldem — wojska polsko-litewskie pod wodzą Jagiełły i wielkiego księcia litewskiego Witolda pokonały armię krzyżacką. Zginął wielki mistrz Ulrich von Jungingen.
---
3. Demokracja szlachecka
Ustrój polityczny Królestwa Polskiego, w którym szlachta miała szerokie prawa polityczne:
Przywileje szlacheckie:
| Przywilej | Data | Treść |
|-----------|------|-------|
| Koszycki | 1374 | Ludwik Węgierski — szlachta zwolniona z podatków (poza 2 gr od łana) |
| Jedlneński | 1430 | Neminem captivabimus — nietykalność osobista szlachty |
| Nieszawskie | 1454 | Zakaz zwoływania pospolitego ruszenia bez zgody sejmików |
| Konstytucja Nihil novi | 1505 | Król nie może stanowić prawa bez zgody sejmu („nic nowego bez wspólnej zgody") |
Instytucje demokracji szlacheckiej:
- Sejm walny — izba poselska + senat + król
- Sejmiki — zgromadzenia szlachty w ziemiach/województwach
- Wolna elekcja (od 1573) — wybór króla przez szlachtę
- Liberum veto (od 1652) — prawo jednego posła do zerwania sejmu
- Rokosz — legalne prawo do zbrojnego oporu wobec króla
---
4. Złoty wiek (XV–XVI w.)
Okres rozkwitu kulturalnego, gospodarczego i politycznego Polski:
Kultura:
- Mikołaj Kopernik (1473–1543) — De revolutionibus orbium coelestium (1543)
- Jan Kochanowski (1530–1584) — Treny, Pieśni, Fraszki
- Andrzej Frycz Modrzewski — O poprawie Rzeczypospolitej
- Rozwój drukarstwa, edukacji, nauki
Tolerancja religijna:
- Konfederacja warszawska (1573) — gwarancja pokoju religijnego
- Polska jako „kraj bez stosów" — azyl dla prześladowanych
---
5. Unia Lubelska (1569) i Rzeczpospolita Obojga Narodów
Unia Lubelska przekształciła unię personalną polsko-litewską w unię realną:
| Aspekt | Ustalenia |
|--------|-----------|
| Wspólne | Sejm, polityka zagraniczna, moneta, elekcja króla |
| Oddzielne | Urzędy, skarb, wojsko, sądownictwo, prawo |
| Nazwa | Rzeczpospolita Obojga Narodów |
| Terytorium | Korona Królestwa Polskiego + Wielkie Księstwo Litewskie |
Rzeczpospolita była jednym z największych państw w Europie (~800 tys. km²).
---
6. Wolne elekcje i ostatni Jagiellonowie
- Zygmunt I Stary (1506–1548) — rozkwit renesansu
- Zygmunt II August (1548–1572) — unia lubelska, ostatni Jagiellon
Artykuły henrykowskie (1573):
- Każdy nowo wybrany król musi je zaprzysiąc
- Wolna elekcja, pokój religijny, kontrola sejmu nad królem
- Pacta conventa — indywidualne zobowiązania króla-elekta
---
7. Kryzys i schyłek Rzeczypospolitej (XVII–XVIII w.)
| Wydarzenie | Data | Skutki |
|-----------|------|--------|
| Potop szwedzki | 1655–1660 | Ogromne zniszczenia, obrona Jasnej Góry (1655) |
| Powstanie Chmielnickiego | 1648–1654 | Utrata wpływów na Ukrainie |
| Wojny z Turcją | XVII w. | Odsiecz wiedeńska (1683) — Jan III Sobieski |
| Liberum veto | od 1652 | Paraliż sejmu, anarchia |
| Wojna północna | 1700–1721 | Dalsze zniszczenia, dominacja rosyjska |
Jan III Sobieski i Odsiecz wiedeńska (12 IX 1683) — zwycięstwo nad Turkami pod Wiedniem, uratowanie Europy przed ekspansją osmańską. Jedna z największych chwał oręża polskiego.