Hydrosfera -- wody powierzchniowe i podziemne
Obieg wody, rzeki, jeziora, morza, oceany, wody podziemne, lodowce
Hydrosfera -- wody powierzchniowe i podziemne
Obieg wody w przyrodzie
Obieg wody (cykl hydrologiczny) to nieustanny proces krazenia wody miedzy atmosfera, litosfera, hydrosfera i biosfera. Napedzany jest energia sloneczna i grawitacja.
Etapy obiegu wody: parowanie --> kondensacja --> opady --> splyw powierzchniowy i podziemny --> parowanie...
Rozklad wody na Ziemi:
| Zbiornik | Objetosc (%) |
|----------|-------------|
| Oceany i morza | 96,5% |
| Lodowce i ladolody | 1,74% |
| Wody podziemne | 1,69% |
| Jeziora | 0,013% |
| Rzeki | 0,0002% |
| Atmosfera | 0,001% |
| Woda slodka dostepna | ok. 0,77% calej wody |
---
Oceany i morza
Na Ziemi wyrozniamy 5 oceanow:
| Ocean | Powierzchnia (mln km2) | Srednia glebokosc (m) | Maks. glebokosc |
|-------|----------------------|---------------------|-----------------|
| Spokojny (Pacyfik) | 165,2 | 4 280 | 10 994 m (Row Marianisi) |
| Atlantycki | 106,5 | 3 646 | 8 376 m (Row Portorykanisi) |
| Indyjski | 73,6 | 3 741 | 7 729 m |
| Poludniowy | 20,3 | 3 270 | 7 236 m |
| Arktyczny | 14,1 | 1 205 | 5 527 m |
Zasolenie wod oceanicznych:
- Srednie zasolenie: 35 promili (35 g soli na 1 litr)
- Najwyzsze: Morze Czerwone (ok. 40 promili)
- Najnizsze: Morze Baltyckie (ok. 7 promili)
- Zasolenie zalezzy od parowania, opadow i doplywu wod slodkich
Prady morskie -- stale ruchy wod oceanicznych:
- Cieple prady: Golfstrom (Atlantyk), Kuroshio (Pacyfik) -- ocieplaja klimat
- Zimne prady: Prad Benguelski (Afryka Zach.), Prad Peruwianski (Am. Pd.) -- ochladzaja, sprzyjaja powstawaniu pustyni
Plywowy: cykliczne zmiany poziomu morza pod wplywem przyciagania Ksiezyca i Slonca. Plyw wysoki (przeplyw) i niski (odplyw) nastepuja co ok. 6 godzin.
---
Rzeki
Rzeka to naturalny ciek wodny plynacy w korycie. Kluczowe pojecia:
| Pojecie | Definicja |
|---------|-----------|
| Dorzecze | Caly obszar, z ktorego wody splywaja do danej rzeki |
| Zlewisko | Obszar, z ktorego wody splywaja do danego morza/oceanu |
| Dzial wodny | Linia oddzielajaca sasiednie dorzecza lub zlewiska |
| Przeplyw | Objetosc wody przeplywajaca przez dany przekroj w jednostce czasu (m3/s) |
| Ujscie | Miejsce, w ktorym rzeka wpada do morza, jeziora lub innej rzeki |
| Reziim rzeki | Sezonowe wahania poziomu wody (zasilanie opadowe, sniezne, lodowcowe) |
Najwieksze rzeki swiata:
| Rzeka | Dlugosc (km) | Dorzecze (tys. km2) | Kontynent |
|-------|-------------|---------------------|-----------|
| Nil | 6 650 | 3 349 | Afryka |
| Amazonka | 6 400 | 7 050 (najwieksze!) | Am. Pd. |
| Jangcy | 6 300 | 1 809 | Azja |
| Missisipi-Missouri | 6 275 | 2 981 | Am. Pn. |
| Jenisej-Angara | 5 539 | 2 580 | Azja |
| Ob-Irtysz | 5 410 | 2 990 | Azja |
---
Jeziora
Jezioro to naturalne zaglebie wypelnione woda. Jezziora roznia sie geneza (pochodzeniem):
| Typ jeziora | Geneza | Przyklad |
|------------|--------|----------|
| Tektoniczne | zapadniecie w strefie uskokow | Bajkal, Tanganika, Malawi |
| Lodowcowe (morenowe) | wyrzezbione przez lodowiec | Sniadwy, Mamry (Mazury) |
| Kraterowe (wulkaniczne) | w kraterze wulkanu | Crater Lake (USA) |
| Starorzecza | odciete meandry rzek | powszechne w dolinach duzych rzek |
| Krasowe | rozpuszczanie wapieni | liczne w Jurze Krakowskiej |
| Przybrzezne | odciete mierzeja od morza | Lebsko, Gardno (Polska) |
| Zaporowe | za zapora naturalna lub sztuczna | Solinskie (Polska) |
Najwieksze jeziora swiata:
- Morze Kaspijskie -- 371 000 km2 (formalnie jezioro!)
- Jezioro Gorne -- 82 100 km2
- Jezioro Wiktorii -- 68 800 km2
- Bajkal -- najglebsze (1 642 m) i zawierajace najwiecej slodkiej wody (20% swiatowych zasobow)
---
Wody podziemne
Woda podziemna to woda wypelniajaca pory i szczeliny w skalach pod powierzchnia Ziemi.
| Typ wod | Cechy |
|---------|-------|
| Wody glebowe | w strefie aeracji, tuuz pod powierzchnia |
| Wody gruntowe | pierwsza warstwa wod nasycenia, swobodne zwierciadlo |
| Wody warstwy wodonosnej | pod warstwa nieprzepuszczalna, czesto pod cisnieniem (artezyjskie) |
| Wody mineralne | zawieraja rozpuszczone mineraly, zrodla uzdrowiskowe |
| Wody termalne (geotermalne) | ciepile, z duzych glebokosci |
Zrodlo to naturalne wypllyw wod podziemnych na powierzchnie.
---
Lodowce
Lodowce pokrywaja ok. 10% powierzchni ladow (glownie Antarktyda i Grenlandia). Zawieraja ok. 69% slodkiej wody na Ziemi.
Typy lodowcow:
- Ladolody -- olbrzymie masy lodu pokrywajace kontynenty (Antarktyda -- ok. 14 mln km2)
- Lodowce gorskie -- w dolinach gorskich (Alpy, Himalaje, Andy)
- Czapy lodowe -- mniejsze ladolody (np. Islandia, Svalbard)