Procesy rzezbotworcze
Wietrzenie, erozja, akumulacja, rzezba glacjalna, eoliczna, rzeczna, krasowa
Procesy rzezbotworcze
Rzezba powierzchni Ziemi ksztaltowana jest przez procesy endogeniczne (wewnetrzne -- tektonika, wulkanizm) i egzogeniczne (zewnetrzne -- wietrzenie, erozja, akumulacja). Procesy egzogeniczne dzialaja na powierzchni Ziemi i sa napedzane energia sloneczna oraz grawitacja.
---
Wietrzenie
Wietrzenie to rozpad i rozklad skal na miejscu, bez transportu. Wyrozniamy trzy glowne typy:
1. Wietrzenie fizyczne (mechaniczne):
- Mrozowe -- woda w szczelinach skalnych zamarza, zwieksza objetosc o 9% i rozsadza skale. Dominuje w klimacie umiarkowanym i polarnym.
- Termiczne -- rozszerzanie i kurczenie skal pod wplywem zmian temperatury. Silne na pustyniach (duze amplitudy dobowe).
- Solne -- krystalizacja soli w porach skal powoduje ich rozpad.
2. Wietrzenie chemiczne:
- Hydroliza -- rozklad mineralow pod wplywem wody
- Oksydacja (utlenianie) -- np. rdzewienie mineralow zelaza
- Karbonatyzacja -- rozpuszczanie wapieni przez kwas weglowy (CO2 + H2O). Efektem sa formy krasowe.
3. Wietrzenie biologiczne:
- Korzenie roslin rozsadzaja skaly
- Mikroorganizmy wydzielajac kwasy rozkladaja mineraly
---
Erozja i akumulacja
Erozja to niszczenie i transport materialu skalnego przez czynniki zewnetrzne. Akumulacja to gromadzenie osadow.
Rzezba rzeczna (fluwialna)
Rzeki sa jednym z najwazniejszych czynnikow rzezbotwrczych. W roznych odcinkach biegu rzeki dominuja rozne procesy:
| Odcinek | Procesy | Formy terenu |
|---------|---------|-------------|
| Gorny bieg | erozja wglebna | doliny w ksztalcie V, przelomy, wodospady |
| Sredni bieg | erozja boczna, transport | meandry, tarasy rzeczne |
| Dolny bieg | akumulacja | delty, rozlewiska, starorzecza |
Kluczowe pojecia:
- Meander -- zakret rzeki powstaly w wyniku erozji bocznej
- Starorzecze -- odciete od rzeki zakole
- Delta -- stozek napyowy u ujscia rzeki (np. delta Nilu, Wisly)
- Tarasa rzeczna -- schodkowe formy wzdluz doliny rzecznej
Rzezba glacjalna (lodowcowa)
Lodowce sa poteznym czynnikiem rzezbotwrczym. W plejstocenie (epoka lodowcowa) ladolod pokrywal wieksza czesc polnocnej Europy, w tym terytorium obecnej Polski.
Formy erozji lodowcowej:
- Kar (cyrk lodowcowy) -- niszowe zaglebie w gorach
- Dolina U-ksztaltna -- dolina przemodelowana przez lodowiec gorski
- Jezioro moreny dennej -- np. Sniadwy, Mamry na Mazurach
- Mutony (baraniec) -- wygladzone przez lodowiec wzniesienia skalne
Formy akumulacji lodowcowej:
- Morena -- wal z materialu niesionego przez lodowiec (czolowa, boczna, denna)
- Oz -- dlugi, wasski wal zbudowany z piaskow i zwitrow
- Kem -- pagork o nieregularnym ksztalcie
- Sandur -- rozlegla rownina zbudowana z piaskow i zwiirow
- Pradolina -- szeroka dolina, ktora plynely wody z topniejacego lodowca
W Polsce rzezba glacjalna widoczna jest przede wszystkim na:
- Pojezierzu Mazurskim (jeziora, moreny)
- Nizinie Poludniowowielkopolskiej (sandry)
- Pojezierzu Pomorskim
Rzezba eoliczna (wiatrowa)
Wiatr jest czynnikiem rzezbotwrczym szczegolnie na pustyniach i wybrzezach.
Formy erozji eolicznej:
- Grzyby skalne -- skaly podcietych u podstawy przez piasek niesiony wiatrem
- Jardangi -- podluzne grzbiety skalne
- Pustynie kamieniste (hamada) i pustynie zwirowe (reg)
Formy akumulacji eolicznej:
- Wydma -- pagork z piasku naniesionego przez wiatr
- Wydma paraboliczna -- "odwrocony barchan"
- Wydma podluzna -- rownolega do kierunku wiatru
- Less -- pyliste osady eoliczne, bardzo zyzne (np. Wyzyna Lubelska w Polsce)
Rzezba krasowa
Powstaje w wyniku rozpuszczania wapieni przez wody zawierajace CO2.
Formy krasowe powierzchniowe:
- Zlobki i zlobki krasowe -- rowki na powierzchni wapienia
- Lej krasowy -- okragle zaglebie
- Polje -- rozlegla rownina krasowa
- Mogoty -- strome wzgorza wapienne
Formy krasowe podziemne:
- Jaskinie -- podziemne komory i korytarze
- Stalaktyty -- nacieki zwisajace ze stropu ("od stalaktytu w dol")
- Stalagmity -- nacieki rosnace od dna jaskini w gore
- Stalagnaty -- polaczone stalaktyty i stalagmity
W Polsce formy krasowe wystepuja na Wyzynie Krakowsko-Czestochowskiej (Jura) -- np. Jaskinia Raj, Jaskinia Niedzwiedzia, Dolina Pradnika.
Rzezba litoralna (brzegowa)
Na wybrzezach morskich dzialaja fale, prady morskie i plywowe.
Formy erozji morskiej: klify, platformy abrazyjna, groty, lukii skalne
Formy akumulacji morskiej: plaze, mierzeje, kosy, laguny
Na polskim wybrzezu Baltyku mozna zaobserwowac m.in. klify na wyspie Wolin, mierzeje (np. Mierzeja Wislana, Mierzeja Helska).