Budowa wnetrza Ziemi i tektonika plyt

Budowa wnetrza Ziemi i tektonika plyt

Budowa wnetrza Ziemi

Ziemia zbudowana jest z koncentrycznych warstw, rozniacych sie skladem chemicznym, gestoscia i stanem skupienia. Wiedze o wnetrzu Ziemi czerpiemy glownie z analizy fal sejsmicznych.

| Warstwa | Glebokosc | Sklad | Stan | Gestosc |
|---------|-----------|-------|------|---------|
| Skorupa ziemska | 5-70 km | krzemiany glinu i magnezu | staly | 2,7-3,0 g/cm3 |
| Plaszcz gorny | 70-670 km | peridotyty (krzemiany Mg, Fe) | staly/plastyczny | 3,3-4,5 g/cm3 |
| Plaszcz dolny | 670-2 900 km | krzemiany Mg, Fe | staly | 4,5-5,5 g/cm3 |
| Jadro zewnetrzne | 2 900-5 100 km | zelazo i nikiel | cieklly | 10-12 g/cm3 |
| Jadro wewnetrzne | 5 100-6 371 km | zelazo i nikiel | staly | 12-13 g/cm3 |

Typy skorupy ziemskiej:

• Skorupa kontynentalna -- grubosc 30-70 km, zbudowana z granitow i gnejsow, starsza
• Skorupa oceaniczna -- grubosc 5-10 km, zbudowana z bazaltow, mlodsza

Litosfera to sztywna warstwa obejmujaca skorupe i gorna czesc plaszcza. Spoczywa na astenosferze -- czesciowo plastycznej warstwie gornego plaszcza, po ktorej przesuwaja sie plyty litosfery.

---

Teoria tektoniki plyt litosfery

Litosfera podzielona jest na kilkanascie plyt litosfery, ktore przemieszczaja sie po astenosferze. Ruch plyt napedzany jest pradami konwekcyjnymi w plaszczu Ziemi.

Glowne plyty litosfery:

• Plyta Euroazjatycka
• Plyta Afrykaniska
• Plyta Polnocnoamerykanska
• Plyta Poludniowoamerykanska
• Plyta Pacyficzna (jedyna w calosci oceaniczna)
• Plyta Indo-Australijska
• Plyta Antarktyczna

Typy granic plyt litosfery:

| Typ granicy | Opis | Skutki | Przyklad |
|-------------|------|--------|----------|
| Rozbiezna (dywergentna) | plyty oddalaja sie od siebie | ryfty, grzbiety srodoceaniczne, wulkanizm | Grzbiet Srodkowoatlantycki, Rów Wschodnioafrykanski |
| Zbiezna (konwergentna) | plyty zbliizaja sie do siebie | subdukcja, orogeneza, rowki oceaniczne | Himalaje, Andy, Rów Mariansi |
| Transformacyjna (przesuwcza) | plyty przesuwaja sie wzgledem siebie | trzesienia ziemi | Uskok San Andreas w Kalifornii |

---

Trzesienia ziemi

Trzesienie ziemi to gwaltowne drgania skorupy ziemskiej spowodowane naglym uwalnianiem energii w litosferze. Miejsce, w ktorym powstaje trzesienie, to hipocentrum (ognisko), a punkt na powierzchni bezposrednio nad nim to epicentrum.

Skala Richtera -- mierzy magnitude (energie) trzesienia:
| Magnituda | Efekty |
|-----------|--------|
| < 3,0 | Niezauwazalne |
| 3,0-4,9 | Odczuwalne, drobne uszkodzenia |
| 5,0-6,9 | Znaczne zniszczenia |
| 7,0-7,9 | Powazne zniszczenia na duzym obszarze |
| >= 8,0 | Katastrofalne, tsunami |

Strefy sejsmiczne pokrywaja sie z granicami plyt litosfery. Najaktywniejsza jest obrzeze Oceanu Spokojnego -- tzw. Ognisty Pierscien Pacyfiku (Ring of Fire).

---

Wulkanizm

Wulkan to miejsce wydostawania sie magmy na powierzchnie Ziemi. Po wydostaniu sie magma staje sie lawa.

Typy wulkanow:

• Wulkany tarczowe -- lagodne zbocza, lawa plynna (np. Mauna Loa, Hawaje)
• Stratowulkany (stozki zlozone) -- strome zbocza, wybuchy eksplozywne (np. Wezuwiusz, Fuji)
• Kaldery -- wielkie zaglebia po zapadnieciu sie stozka (np. Yellowstone)

Produkty erupcji: lawa, piroklasty (bomby wulkaniczne, lapille, popiol), gazy wulkaniczne (CO2, SO2, para wodna).

Najwieksze trzesienia ziemi i erupcje w historii:

| Wydarzenie | Rok | Magnituda/VEI | Skutki |
|-----------|-----|---------------|--------|
| Trzesienie Chile | 1960 | 9,5 | Najsilniejsze zarejestrowane |
| Trzesienie Ocean Indyjski | 2004 | 9,1 | Tsunami, 230 000 ofiar |
| Erupcja Krakatau | 1883 | VEI 6 | Tsunami, zmiana klimatu |
| Erupcja Tambora | 1815 | VEI 7 | "Rok bez lata" |