Immunologia — układ odpornościowy
Odporność wrodzona i nabyta, komórki układu odpornościowego, szczepionki, alergie, HIV/AIDS
Immunologia — układ odpornościowy
Układ odpornościowy (immunologiczny) chroni organizm przed patogenami (wirusami, bakteriami, grzybami, pasożytami) oraz eliminuje komórki zmienione nowotworowo.
---
Bariery obronne organizmu
1. Bariery pierwszej linii (odporność nieswoista, wrodzona):
- Skóra — bariera fizyczna (naskórek), pot (pH kwaśne), sebum (substancje antybakteryjne)
- Błony śluzowe — śluz zatrzymuje patogeny (nos, tchawica)
- Rzęski — usuwają zanieczyszczenia z dróg oddechowych
- Lizozym — enzym w łzach, ślinie, nosie — rozkłada ściany bakteryjne
- Kwas solny (HCl) — zabija mikroby w żołądku
- Flora bakteryjna — bakterie komensalne konkurują z patogenami
2. Odporność nieswoista komórkowa (druga linia obrony):
- Fagocytoza — makrofagi i neutrofile pochłaniają i trawią patogeny
- Komórki NK (natural killers) — niszczą komórki zakażone wirusami i nowotworowe
- Reakcja zapalna — zaczerwienienie, obrzęk, ból, gorączka → zwiększony przepływ krwi i leukocytów
- Gorączka — podwyższona temperatura hamuje namnażanie patogenów i przyspiesza reakcje immunologiczne
- Interferony — białka wydzielane przez komórki zakażone wirusami; chronią sąsiednie komórki
- Układ dopełniacza — kaskada białek osoczowych wspomagających fagocytozę i lizę komórek
---
Odporność swoista (nabyta, adaptacyjna)
Odporność swoista jest skierowana przeciwko konkretnemu antygenowi i wytwarza pamięć immunologiczną.
Antygen — cząsteczka (białko, polisacharyd) rozpoznawana przez układ odpornościowy.
Komórki odporności swoistej:
| Komórki | Typ | Funkcja |
|---------|-----|---------|
| Limfocyty B | Odporność humoralna | Produkują przeciwciała (immunoglobuliny) |
| Limfocyty T pomocnicze (Th, CD4+) | Regulacja | Aktywują limfocyty B i T cytotoksyczne; wydzielają cytokiny |
| Limfocyty T cytotoksyczne (Tc, CD8+) | Odporność komórkowa | Niszczą komórki zakażone wirusami i nowotworowe |
| Komórki pamięci | Pamięć immunologiczna | Szybka reakcja przy ponownym kontakcie z antygenem |
Odpowiedź humoralna (limfocyty B)
- Antygen aktywuje limfocyt B (przy pomocy Th)
- Limfocyt B → komórki plazmatyczne (wytwarzają przeciwciała)
- Przeciwciała (Ig) wiążą się z antygenami → neutralizacja, opsonizacja, aktywacja dopełniacza
Budowa przeciwciała (immunoglobuliny):
- Kształt litery Y
- 2 łańcuchy ciężkie + 2 łańcuchy lekkie
- Region zmienny — wiąże konkretny antygen (specyficzność)
- Region stały — determinuje klasę (IgG, IgM, IgA, IgE, IgD)
Odpowiedź komórkowa (limfocyty T)
- Limfocyty T rozpoznają antygeny prezentowane przez komórki APC (np. makrofagi, komórki dendrytyczne) na MHC (główny układ zgodności tkankowej)
- Limfocyty Tc niszczą zakażone komórki przez indukcję apoptozy
---
Rodzaje odporności
| Typ | Sposób nabycia | Czas trwania | Przykład |
|-----|---------------|-------------|---------|
| Czynna naturalna | Przejście choroby | Długotrwała | Odporność po ospie wietrznej |
| Czynna sztuczna | Szczepionka | Długotrwała | Szczepienie przeciw polio |
| Bierna naturalna | Przeciwciała matki (przez łożysko, mleko) | Krótkotrwała (miesiące) | Noworodek chroniony przeciwciałami matki |
| Bierna sztuczna | Podanie gotowych przeciwciał (surowica) | Krótkotrwała (tygodnie) | Surowica przeciwtężcowa |
---
Szczepionki
Szczepionka zawiera osłabiony lub zabity patogen (lub jego fragmenty), który pobudza układ odpornościowy do wytworzenia komórek pamięci bez wywoływania choroby.
Rodzaje szczepionek:
- Żywe atenuowane (osłabione) — np. MMR (odra, świnka, różyczka)
- Inaktywowane (zabite) — np. grypa
- Podjednostkowe/rekombinowane — np. HPV, WZW B
- mRNA — np. COVID-19 (Pfizer, Moderna) — mRNA kodujące białko wirusa
---
Zaburzenia układu odpornościowego
Alergia — nadmierna reakcja na nieszkodliwy antygen (alergen): pyłki, sierść, pokarm.
- IgE → komórki tuczne → uwolnienie histaminy → obrzęk, katar, pokrzywka, anafilaksja
- Leczenie: leki antyhistaminowe, unikanie alergenów, odczulanie
Choroby autoimmunologiczne — układ odpornościowy atakuje własne tkanki:
- Cukrzyca typu 1, reumatoidalne zapalenie stawów, stwardnienie rozsiane (SM), toczeń (SLE)
Niedobory odporności:
- AIDS — zespół nabytego niedoboru odporności, wywoływany przez HIV
- Spadek CD4+ → osłabienie odporności → infekcje oportunistyczne
- Drogi zakażenia: krew, kontakty seksualne, z matki na dziecko
- Brak wyleczenia, ale leczenie antyretrowirusowe (ART) kontroluje chorobę
---
Pojęcia kluczowe
- Antygen — cząsteczka rozpoznawana przez układ odpornościowy
- Przeciwciało (immunoglobulina) — białko wytwarzane przez limfocyty B, wiąże antygeny
- Fagocytoza — pochłanianie i trawienie patogenów przez makrofagi/neutrofile
- Pamięć immunologiczna — szybka reakcja na ponowny kontakt z antygenem
- Szczepionka — preparat wywołujący odporność czynną sztuczną
- Alergia — nadmierna reakcja immunologiczna na alergen
- Autoimmunizacja — atak układu odpornościowego na własne tkanki