Anatomia człowieka — układ pokarmowy i wydalniczy
Odcinki przewodu pokarmowego, trawienie, wchłanianie, nerki, wydalanie
Anatomia człowieka — układ pokarmowy i wydalniczy
---
Układ pokarmowy
Układ pokarmowy odpowiada za przyjmowanie pokarmu, trawienie, wchłanianie składników odżywczych i usuwanie niestrawionych resztek.
Odcinki przewodu pokarmowego
| Odcinek | Funkcje | Enzymy / Substancje |
|---------|---------|---------------------|
| Jama ustna | Rozdrabnianie mechaniczne (zęby), mieszanie ze śliną | Amylaza ślinowa (rozkład skrobi), lizozym (antybakteryjna) |
| Przełyk | Transport pokarmu do żołądka (perystaltyka) | Brak enzymów |
| Żołądek | Trawienie białek, dezynfekcja (HCl), magazynowanie | Pepsyna (trawienie białek), HCl (pH 1,5–2), śluz (ochrona ściany) |
| Dwunastnica | Główne miejsce trawienia chemicznego | Sok trzustkowy (trypsyna, lipaza, amylaza), żółć (emulgacja tłuszczów) |
| Jelito cienkie (czcze + kręte) | Wchłanianie składników odżywczych | Enzymy jelitowe (peptydazy, disacharydazy) |
| Jelito grube | Wchłanianie wody i elektrolitów, formowanie kału | Flora bakteryjna (witamina K, B₁₂) |
| Odbytnica | Magazynowanie i wydalanie kału | — |
Gruczoły trawienne
| Gruczoł | Wydzielina | Funkcja |
|---------|------------|---------|
| Ślinianki | Ślina | Nawilżanie, amylaza ślinowa (skrobia → maltoza) |
| Trzustka (pankreas) | Sok trzustkowy | Trypsyna (białka), lipaza (tłuszcze), amylaza (skrobia), NaHCO₃ (neutralizacja HCl) |
| Wątroba | Żółć | Emulgacja tłuszczów (rozbijanie na drobne kropelki), detoksykacja, magazynowanie glikogenu |
| Pęcherzyk żółciowy | Żółć (magazynowana) | Wydzielanie żółci do dwunastnicy |
Trawienie głównych składników pokarmowych
| Składnik | Enzym | Miejsce | Produkty końcowe |
|----------|-------|---------|-----------------|
| Białka | Pepsyna (żołądek), trypsyna (dwunastnica), peptydazy (jelito) | Żołądek → dwunastnica → jelito cienkie | Aminokwasy |
| Węglowodany (skrobia) | Amylaza ślinowa, amylaza trzustkowa, maltaza | Jama ustna → dwunastnica → jelito cienkie | Glukoza |
| Tłuszcze | Lipaza trzustkowa (po emulgacji żółcią) | Dwunastnica → jelito cienkie | Glicerol + kwasy tłuszczowe |
Wchłanianie w jelicie cienkim
Jelito cienkie jest przystosowane do wchłaniania dzięki:
- Kosmkom jelitowym — wypustki zwiększające powierzchnię wchłaniania
- Mikrokosmkom — wypustki na komórkach nabłonkowych (rąbek szczoteczkowy)
- Łączna powierzchnia wchłaniania: ok. 200–300 m²
Aminokwasy i glukoza → krew → żyła wrotna → wątroba
Kwasy tłuszczowe i glicerol → naczynia limfatyczne → krew
---
Układ wydalniczy (moczowy)
Układ wydalniczy usuwa z organizmu zbędne i szkodliwe produkty przemiany materii (głównie mocznik — produkt rozkładu aminokwasów).
Budowa układu moczowego:
- Nerki (2 sztuki) — narządy filtrujące krew
- Moczowody — prowadzą mocz z nerek do pęcherza
- Pęcherz moczowy — magazynuje mocz (pojemność ok. 500 ml)
- Cewka moczowa — odprowadza mocz na zewnątrz
Nefron — jednostka czynnościowa nerki
Każda nerka zawiera ok. 1 milion nefronów. Nefron składa się z:
- Kłębuszek nerkowy (glomerulus) — sieć naczyń włosowatych
- Torebka Bowmana — otacza kłębuszek; miejsce filtracji
- Kanalik nerkowy bliższy — reabsorpcja glukozy, aminokwasów, soli
- Pętla Henlego — zagęszczanie moczu (reabsorpcja wody i NaCl)
- Kanalik dalszy — regulacja pH, reabsorpcja Na⁺
- Cewka zbiorcza — ostateczne zagęszczenie moczu (pod wpływem ADH)
Procesy tworzenia moczu:
| Proces | Miejsce | Opis |
|--------|---------|------|
| Filtracja | Kłębuszek → torebka Bowmana | Ciśnienie krwi przefiltrowuje osocze (bez białek i komórek) → mocz pierwotny (~180 l/dobę) |
| Reabsorpcja | Kanaliki nerkowe | Odzyskiwanie potrzebnych substancji (glukoza, aminokwasy, woda, sole) → z powrotem do krwi |
| Sekrecja | Kanaliki nerkowe | Usuwanie zbędnych substancji z krwi do moczu (H⁺, K⁺, leki, toksyny) |
Mocz ostateczny: ok. 1,5–2 l/dobę (z ~180 l moczu pierwotnego)
Hormony regulujące pracę nerek:
- ADH (wazopresyna) — zwiększa reabsorpcję wody (wydzielany przez tylny płat przysadki)
- Aldosteron — zwiększa reabsorpcję Na⁺ (nadnercza)
---
Pojęcia kluczowe
- Perystaltyka — falowe skurcze mięśni przewodu pokarmowego
- Emulgacja — rozbijanie tłuszczów na drobne kropelki przez żółć
- Kosmki jelitowe — wypustki jelita cienkiego zwiększające wchłanianie
- Nefron — jednostka czynnościowa nerki
- Filtracja kłębuszkowa — tworzenie moczu pierwotnego
- Reabsorpcja — odzyskiwanie substancji z moczu pierwotnego