Anatomia człowieka — układ nerwowy

Anatomia człowieka — układ nerwowy

Układ nerwowy koordynuje działanie wszystkich narządów, odbiera bodźce ze środowiska, przetwarza informacje i wysyła odpowiedzi. Działanie układu nerwowego opiera się na impulsach nerwowych (sygnałach elektrochemicznych).

---

Podział układu nerwowego

1. Ośrodkowy układ nerwowy (OUN):

• Mózgowie (encephalon)
• Rdzeń kręgowy (medulla spinalis)

2. Obwodowy układ nerwowy (OUO):

• Nerwy czaszkowe (12 par) — wychodzą z mózgowia
• Nerwy rdzeniowe (31 par) — wychodzą z rdzenia kręgowego

3. Autonomiczny (wegetatywny) układ nerwowy:

• Współczulny (sympatyczny) — reakcja „walcz lub uciekaj" (fight or flight)

- Przyspieszenie akcji serca, rozszerzenie źrenic, zwężenie naczyń skórnych

• Przywspółczulny (parasympatyczny) — „odpoczywaj i traw" (rest and digest)

- Zwolnienie akcji serca, zwężenie źrenic, pobudzenie trawienia

---

Neuron — komórka nerwowa

Neuron jest podstawową jednostką strukturalną i funkcjonalną układu nerwowego.

Budowa neuronu:

• Ciało komórki (perikarion) — zawiera jądro i organelle; centrum metaboliczne
• Dendryty — krótkie, rozgałęzione wypustki; odbierają sygnały od innych neuronów
• Akson (neuryt) — długa wypustka; przewodzi impulsy od ciała komórki
• Osłonka mielinowa — otacza akson (komórki Schwanna w OUO, oligodendrocyty w OUN); izolacja elektryczna → przyspieszenie przewodzenia
• Przewężenia Ranviera — przerwy w osłonce mielinowej; impuls „przeskakuje" (przewodzenie skokowe)
• Zakończenia synaptyczne — kolbki na końcu aksonu; uwalniają neuroprzekaźniki

Typy neuronów:
| Typ | Funkcja | Kierunek impulsu |
|-----|---------|-----------------|
| Czuciowe (aferentne) | Przekazują informacje z receptorów do OUN | Receptor → OUN |
| Ruchowe (eferentne) | Przekazują impulsy z OUN do efektorów | OUN → efektor (mięsień/gruczoł) |
| Pośredniczące (interneurony) | Łączą neurony czuciowe i ruchowe w OUN | W OUN |

---

Impuls nerwowy i synapsa

Potencjał spoczynkowy: Wewnątrz neuronu jest ładunek ujemny (−70 mV) w stosunku do zewnątrz (pompa sodowo-potasowa: 3 Na⁺ na zewnątrz, 2 K⁺ do wewnątrz).

Potencjał czynnościowy (impuls): Bodziec → otwarcie kanałów Na⁺ → depolaryzacja (zmiana na +30 mV) → repolaryzacja (otwarcie kanałów K⁺) → powrót do stanu spoczynkowego.

Zasada „wszystko albo nic": Neuron reaguje pełnym impulsem lub nie reaguje wcale (brak impulsów „częściowych").

Synapsa — połączenie między dwoma neuronami lub neuronem a efektorem:

• Impuls dociera do zakończenia presynaptycznego
• Pęcherzyki synaptyczne uwalniają neuroprzekaźnik do szczeliny synaptycznej
• Neuroprzekaźnik wiąże się z receptorami na błonie postsynaptycznej
• Generowany jest nowy impuls (lub hamowanie)

Najważniejsze neuroprzekaźniki:

• Acetylocholina — skurcz mięśni, pamięć
• Dopamina — nagroda, motywacja (niedobór → choroba Parkinsona)
• Serotonina — nastrój, sen (niedobór → depresja)
• GABA — hamowanie, relaksacja
• Noradrenalina — czujność, reakcja stresowa

---

Mózgowie — budowa i funkcje

| Część mózgowia | Funkcje |
|----------------|---------|
| Kora mózgowa (kresomózgowie) | Myślenie, pamięć, mowa, świadomość, ruchy dowolne, odbiór bodźców zmysłowych |
| Móżdżek | Koordynacja ruchów, równowaga, precyzja |
| Pień mózgu | Oddychanie, akcja serca, ciśnienie krwi, odruchy (podstawowe funkcje życiowe) |
| Podwzgórze (hypothalamus) | Termoregulacja, głód, pragnienie, rytm dobowy, kontrola przysadki mózgowej |
| Wzgórze (thalamus) | Stacja przekaźnikowa — filtruje informacje zmysłowe do kory |
| Układ limbiczny | Emocje, pamięć (hipokamp), reakcja strachu (ciało migdałowate) |

Płaty kory mózgowej:

• Płat czołowy — myślenie, planowanie, mowa (ośrodek Broki), ruchy dowolne
• Płat ciemieniowy — odbiór bodźców czuciowych (dotyk, ból, temperatura)
• Płat skroniowy — słuch, rozumienie mowy (ośrodek Wernickego), pamięć
• Płat potyliczny — wzrok

---

Łuk odruchowy

Odruch to szybka, automatyczna, niezależna od woli reakcja na bodziec.

Elementy łuku odruchowego:

• Receptor — odbiera bodziec (np. receptor bólu w skórze)
• Neuron czuciowy — przewodzi impuls do OUN
• Ośrodek nerwowy — przetwarza informację (rdzeń kręgowy lub mózg)
• Neuron ruchowy — przewodzi impuls do efektora
• Efektor — wykonuje reakcję (mięsień lub gruczoł)

Przykład: Odruch kolanowy — uderzenie w ścięgno → rozciągnięcie mięśnia → receptor → neuron czuciowy → rdzeń kręgowy → neuron ruchowy → skurcz mięśnia (wyprost nogi).

• Odruchy bezwarunkowe — wrodzone, stałe (np. odruch kolanowy, ssania, źreniczny)
• Odruchy warunkowe — nabyte, wyuczone (np. ślinienie na dźwięk dzwonka — pies Pawłowa)

---

Pojęcia kluczowe

• Neuron — komórka nerwowa (dendryty, ciało, akson)
• Synapsa — miejsce przekazywania sygnału między neuronami
• Neuroprzekaźnik — substancja chemiczna transmitująca sygnał w synapsie
• Potencjał czynnościowy — impuls nerwowy (depolaryzacja + repolaryzacja)
• Łuk odruchowy — droga impulsu: receptor → OUN → efektor
• Osłonka mielinowa — izolacja aksonu przyspieszająca przewodzenie